बगळ्याची माळफुले

माझी साक्षात्कारी मधुमेहाची भीती

2008-06-16T00:04:00.000-07:00

खूप खूप वर्षांपूर्वी डॉक्टर व्हावं असं मला वाटत असलं तरी ते मला जमण्यातल नव्हतं हे माझ्या पक्कं लक्षात आलं आहे. डॉ. अस्थाना म्हणतो तसा पाषाणह्रदयीपणा माझ्याकडे आहे. अत्यंत आवडती जीन्स फाटल्यावर मी तिच्याकडे काही न घडल्याप्रमाणे शांतपणे बघू शकतो. तेंडूलकर आउट झाल्यावर टि.व्ही. बंद केला तरी ऑनलाईन मॅचचा स्कोअर पाहू शकतो. ह्यावरून लक्षात आलं असेलच की, अनलाईक मुन्नाभाई, मी अगदी आरामात हात न थरथरता रोग्यांवर शल्यचिकित्सा केली असती. त्यामुळे प्रश्न हिमतीचा किंवा हुशारीचा नाही. प्रश्न आहे पथ्याचा... एखाद्या व्यक्तीला तू अमुक अमुक पदार्थ खाऊ नकोस असा सल्ला देणं ह्यासारखी पौष्टीक अरसिकता ती काय ? आता माझ्या आयुष्यातून जर सगळं गोडधोड, तिखट, खारट, आंबट आणि कडू काढून घेतलं तर माझ्यात काय उरेल? अवेळी ब्रह्मरूपात विलीन नाही का व्हायचो ? विशेषतः माझ्यातून गोड काढून घेणं म्हणजे एखाद्या शिवसैनिकातून कडवटपणा काढून घेणं किंवा काँग्रेस मधून तुरटपणा काढून घेणं किंवा डाव्यापक्षांतून चावटपणा काढून घेण्यासारखं आहे.
तर झालं अस की एकदा काही मित्रांबरोबर एका छोट्या टेकडीवर भटकंतीला गेलो होतो, तिकडे बरचं चालून झाल्यावर, अमंळ श्वास टाकावा म्हणून आम्ही जरा गवतावर बसलो. मी पायातले बूटमोजे काढले आणि पसरलो. बरोबरीच्या चमूतली एक मुलगी तेव्हढ्यात मला म्हणाली ' यू आर स्विट ' . सुरवातीला मी थक्क झालो, मग जरा लाजल्यासारखा झालो, पण मग जरा सावरून तिच्या डोळ्यात पाहू लागलो, तर तिने माझ्यापायावर चढलेल्या मुग्यांकडे कटाक्ष टाकतं, भुवई उंचावली. बघीतलं तर जवळच्या वारूळातल्या काही मुंग्या माझ्या घामेजलेल्या पायावर चढलेल्या होत्या. ( हात् तिच्या, म्हणजे आम्ही तसे स्विट होतो काय? ) त्यावरून मला एकदा एका ठिकाणी वाचलेली बातमी आठवली की एका व्यक्तीने लघुशंका केल्यानंतर लागलेल्या मुंग्यांवरून त्या व्यक्तीस मधुमेह असल्याचं लक्षात आलेलं. घाम काय आणि लघूशंकोत्पन्न द्रव्य काय दोन्ही बॉडी वेस्टच, म्हणून, मला शुगर आहे की काय ह्या भीतीने माझ्या मनाला घेरायला सुरवात केली. अर्थातच, त्यानंतर मी आपोआप मी किती साखर खातो आहे त्याकडे माझं लक्ष जायला लागलं. रोज दूध, चहा, कॉफी मधे २-३ चमचे साखर, रोजच्या जेवणात ज्यूस नाहीतर कोक वैगेरे, नंतर काहीतरी गोड, रात्री जमल्यास आईस्क्रिम किंवा केक, काही नाहीतर कोल्ड कॉफी, चॉकोलेट्स. थोडक्यात काय तर मी फूल्-टू ऐश करतो आहे हे २-४ दिवसांत जाणवलं. पुढे मी नोकरी बदलली, आधीच्या कंपनी मधे कार पार्क जवळ होतं, नव्या कंपनी मधे जरा दूर आहे, शिवाय ऑफीस इतकं मोठ्ठ आहे की बरच चालायला लागतं, जवळजवळ ५ मजले चढउतार होतो, त्यात लॅपटॉपच ओझं, एकूण काय की दमायला व्हायचं. आता एवढे सगळे सिम्टम्स आणि त्यात माझं खाणंपिणं ह्या भांडवलावर, मित्रमंडळी आणि माझं अंर्तमन, मला टेस्ट करून घे असं कानी कपाळी ओरडायला लागले. माझ्या बरोबर रहाणार्‍याला मधुमेह आहे, त्यामुळे, त्याच्या कडून मला सगळे टेक्निकल डिटेल्स कळायला लागले. सकाळी उपाशी पोटी किती असायला पाहीजे, जेवणानंतर किती वैगेरे वैगेरे ? त्याला २०० शुगर आहे त्यामुळे तो आकडा जणू माझा शत्रू झालेला. २०० च्या जवळपासचा कुठलाही आकडा ऐकला की मला मधूमेह आठवायला लागायचा. जगणं आणि खरं म्हणजे जेवणं अगदी दुश्वार झालेलं. त्या मित्राकडे शुगर टेस्ट करणारी २ यंत्रे होती. शुगर टेस्ट करणार्‍या यंत्राचे ३ भाग असतात: १) टाचणी - जी रक्त काढते, २ ) एक पट्टी ज्यावर रक्ताचा ठीपका ठेवायचा ३) यंत्र जे त्या रक्ताच्या ठिपक्यावरून शुकर किती ते दाखवतं. आता ह्याच्या कडे असलेल्या २ यंत्रांपैकी १ बिघडलेलं, दुसरं सुरू होतं पण त्याच्या पट्ट्या संपलेल्या. पहिल्याच्या पट्ट्या दुसर्‍याला चालतील असं वाटून मित्राने माझ्या ४-५ बोटातून रक्त काढलं पण सुरू असलेल्या यंत्राला त्याच्याच पट्ट्या हव्या होत्या. माझं रक्त फुकट गेलं आणि भीतीयुक्त उत्सुकता अजून वाढली. आता ह्या पट्ट्या बर्‍याच महाग असतात. कधी कधी असं होतं की इंटरनेटवर तुम्हाला पट्ट्यांपेक्षा यंत्र + पट्ट्या असं स्वस्त (क्वचित फुकट सुद्धा ) मिळतं. दुकानात जाऊन पट्ट्या आणणार होतो, पण मित्राला मेल्-इन्-रिबेट वालं डील मिळालं त्यामुळे यंत्र+पट्ट्या फुकट मिळाल्या. पण यंत्र यायला १५ दिवस लागले, त्यात तो बाहेरगावी गेला. दरम्यानच्या काळात माझ्या मनात एक सुप्त बैचेनी होती की काय होईल.
शेवटी आज तो दिवस उजाडला. आणि सकाळी पहिलं टेस्टींग केलं. उपाशी पोटी ९८ आणि भरल्या पोटी १२६ असं रिडींग आलं. जे अगदी सामान्य आहे. पहिलं रिडींग ९८ आल्यामुळे, मधल्या जेवणात मी भरपूर गोड खाल्लं. खाण्यापिण्याच्या वेळी चेहर्‍यावर असणारी ती बेफिक्री, चटावलेली जीभ, मेनूकार्डावरुन हे खाऊ की ते खाऊ असा विचार करत भिरभिरणारी नजर हे काही महीने मी फार मिस् करत होतो. आता पुन्हा एकदा, जसा एखादा वळू सुटतो, किंवा एखादा ट्रकवाला सगळा रस्ता आपल्याच बा चा आहे असा ट्रक चालवतो, किंवा एखादा हत्ती उसाच्या शेतात घुसतो, तसा मी रेस्टांरट्स, डायनिंग हॉल्स मधे शिरणार........ लक्ष्मणराव म्हणतात त्याप्रमाणे ' द होल वावर इस अवर' .... मायाबाझार ह्या तेलुगू चित्रपटातील हे गीत माझ्या आवडीच आहे आणि खाण्यापिण्याशी संबधीत आहे म्हणून येथे देत आहे...

कब से हुं क्या बताऊं जहान्-ए-खराब में

2008-04-23T23:16:00.000-07:00

वली असदुल्ला खां गालिब साहेबांच्या एका गझलेचा अनुवाद पेश करतो आहे...

कासिद के आते आते, खत एक और लिख रखूं

मै जानता हुं जो वो लिखेंगे जवाब में

अर्थः
दूत ( निरोप्या, पोस्टमन ) माझ्या पत्राचं उत्तर तिच्याकडून आणेस्तोवर मी अजून एक पत्र लिहून ठेवतो
कारण मला माहिती आहे ती काय उत्तर देणार आहे.

कब से हुं क्या बताऊं जहान्-ए-खराब में

शब आये, हिज्र को भी रखूं गर हिसाब में

अर्थः
ह्या निर्दयी जगात मी कधी पासून आहे काय सांगू ( तुम्हाला मित्रहो )
जर विरहाचे क्षण धरून सांगायच म्हटलं तर सगळ्या कालावधीचं गणित सुटायला पहाट होईल.

शब = पहाटेच्याही आधिची वेळ, साधारणपणे मध्यरात्र आणि ब्रह्ममुहूर्त च्या मधली वेळ
( त्यावरून आठवलं शम्मी कपूरच्या एका गाण्यात " ऐसी नाजूक हो वो जिसका शबनम मुंह धोती हो " अशी ओळ आहे, ती शबनम म्हणजे पहाटेचे पाना-फूलांवरचे दव. शब = पहाट, नम = थेंब, नमी = ओलावा )
हिज्र = विरहाचे क्षण ( सहसा, विरहाच्या रात्री )

मुझ तक कब उनके बज्म में आता था दौर्-ए-जाम

साकी ने कुछ मिला न दिया हो शराब में

अर्थः
तिच्या त्या मैफीलीत मद्याचा चषक कधी भरला जात होता ( आणि कधी संपत होता ) ते मला कळतं नव्हतं
बहूदा दारू मधे अजूनही काही तिने मिसळलेलं असणार

बज्म = शेरोशायरी + दारूची मैफील
साकी = पेल्यात दारू ओतणारी

ता फिर ना इंतजार में नींद आये उम्रभर

आने का अहेद कर गये आये जो ख्वाबमें

अर्थ (दुसर्‍या ओळीचा आधी)
स्वप्नात दिलेलं वचन की येऊन भेटेन ( त्यावर काय विश्वास ठेवायचा खरं तर? )
(पण तरी) आता मी वाट पहात राहीन आणि ( ती आली नाही तर) मला आयुष्यभर झोप येणार नाही

अहेद = वचन

गालिब छुटी शराब पर अब भी कभी-कभी

पिता हुं रोज्-ए-अब्र-ओ-शब्-ए-माहताब में

अर्थ
दारू पिणं मी सोडलं तर आहे, पण तरी,
एखाद्या, पावसाळी दिवशी, चांदण्या-रात्री, (एखाद-दोन घोट) घेतोच

अब्र = ढग, अभ्र, मेघ
रोज = दिवस
रोज्-ए-अब्र = ढगाळ, पावसाळी दिवस ( बेसिकली अशी वेळ जेव्हा मला कांदा भजी आणि वाफाळणारा चहा हवाहवासा वाटतो )
माहताब = चंद्र
शब्-ए-माहताब = चांदणी रात्र / पहाट

आरंभी वंदीन अयोध्येचा राजा

2008-04-13T15:32:00.000-07:00

सहस्त्रनाम ततुल्यं रामनाम वरानने

मित्रहो,

आज रामनवमी आहे; समर्थांची जयंती सुद्धा नवमीचीच आहे.
समर्थांनीं साध्या मराठीत विपुल ग्रंथरचना करून सकळ जनांवर कृपा केली आहे. ज्ञानेश्वर कालीन मराठीपेक्षा समर्थकालीन मराठी आधुनीक असल्याने समजावयांस सोपी आहे. मनाचे श्लोक, भिमरूपी, दासबोध आणि रोज म्हटल्या जाणर्‍या बर्‍याच आरत्या समर्थांनी लिहील्या आहेत.

[ या पुढील भाग आनंदी, समाधानी किंवा अध्यात्माची भिती बाळगणार्‍यांनी कृपया वाचू नये. तसे केल्यास आपण चिंताग्रस्त होऊन आपले माझ्याबद्दलचे मत कलुषीत होण्याची शक्यता आहे. :) ]

हल्ली एका द्वैतवादी मित्राशी आमची द्वैताद्वैतावर चर्चा घडते आहे. ईश्वर (ब्रह्म) आणि ईश्वरांश (माया, चराचरसृष्टी) दोन्हीही सत्य अशी आमुची भूमिका आहे, परंतू असे असतांही द्वैतवाद्यांचा अद्वैतास विरोध आणि अद्वैतवाद्यांचा द्वैतास विरोध हा अज्ञानमूलक असल्याचे आमचे मत आहे. असो, तर मुद्दा असा की समर्थांनी वरील वांङमया खेरीज आत्माराम नामक अजून एक अत्यंत महत्त्वाचा असा ग्रंथ लिहून ठेवला आहे.
ह्या ग्रंथात समर्थांनी माया आणि ब्रह्मावर निरूपण केले आहे आणि शेवटी स्वानुभव सांगितला आहे. द्वैत-अद्वैतावर चर्चा करतांना दोन्ही पक्ष शब्दच्छल करत करत शेवटी एकमेकांचे शत्रू होण्याच्या मार्गानी जाणे हा शिरस्ता आहे. समर्थांनी मात्र माया आणि ब्रम्ह ह्या दोन्हीवर अत्यंत संतुलीत लेखन केले आहे. मायेचे महत्त्व सांगताना समर्थ म्हणतातः
माया ज्ञाता, ज्ञेय, ज्ञान
माया ध्याता, ध्येय, ध्यान
माया हेची समाधान योगियांचे

मायेकरिता देव आणि भक्त
मायेकरिता ज्ञाते विरक्त
मायेकरिता वेदश्रुती
मायेकरिता नाना वित्पत्ती
मायेकरिता होती मूढ ते विवेकी

मायेविण ज्ञान कैचे
माया जीवन सकळ जनांचे
मायेविण साधकांचे कार्य न चले

माया योगियांची माउली
जेथील तेथे नेऊन घाली

ब्रम्हनिरुपणात समर्थ म्हणतातः

माया तोडिता अधिक जडे
म्हणोनी धरती ते वेडे
धरिता सोडिता ते नातुडे
वर्म कळल्यांवाचूनी
जैसे चक्रविहूचे उगवणे
बाहेर येऊनी आत जाणे
का भीतरी जाऊन येणे अकस्मात बाहेरी

बहू नाटकी हे माया, मी पण न जाये विलया
विवेकी पाहतां देही या ठावोचि नाही
येकी अनेक आटले, येकपण अनेकांसवे गेले
उपरी जे नि:संग उरले तेंचि स्वरूप तुझे
तुझे स्वरूप तुजची न कळे.

द्वैतवादी भारतीय तत्वज्ञानाचा केवळ पूर्वार्ध तर अद्वैतवादी केवळ उत्तरार्ध वाचतात असे आम्हांस वाटते.
असो, समर्थांच्या शब्दांत आत्माराम जाणून घेण्याचे कारण इतकेच की "जेणे भिन्नत्वाचा भ्रम तुटोनी जाये"

नूतन वर्षाभिनंदन

2008-04-05T21:26:00.000-07:00

चैत्रपाडव्याच्या शुभेच्छा ! नववर्ष आपणांस सुख, समाधान, कामनापूर्तीचे जावो !

Thickness/Thinness of a flame

2008-03-29T19:45:00.000-07:00

Dear Friends,
I have been having this question since last 2 days.
Question is: How to measure width/breadth/thickness/thinness of a flame? I am devastated; not finding any satisfactory answer. If you have any convincing answer, please let me know, I will buy you lunch. ( No, philosophical answers please, this is a physics question. )

Thanks.

मित्रहो,
दिव्याच्या ज्योतीची जाडी कशी मोजायची ? असा घनघोर प्रश्न आम्हांस २ दिवसांपासून पडला आहे. जो कोणी ह्या प्रश्नाचे समाधानकारक उत्तर देईल त्यांस अर्धे राज्य आणि पूर्ण राजकन्या (आवड वेगळी असल्यास राजकुमार) देण्यात येईल. ( हा प्रश्न तत्त्वज्ञानाशी संबंधीत नसून भौतिकशास्त्राशी संबधीत आहे तेव्हा कृपया अध्यात्मातून अधिभौतिकात येऊन उत्तर द्यावे. ज्योती दिवे अशा मुलीच्या नावावरून विनोद लगेच तुमच्या मनात येतीलच, परंतू त्या प्रकारच्या उत्तरांत अस्मादिकांस सध्या रस नाही. )

आपला,
प्रश्नांकीत

बुर्गास इ इंडीस्

2008-03-27T21:43:00.000-07:00

माझ्या मित्रपरिवारात, भारताच्या नागरिकांशिवाय चीन, बांग्लादेश, कोरिया, इथिओपिया, झांबिया, टांझानिया, स्पेन, इटली, ब्रिटन, इक्वॅडोर, मेक्सिको, कोलंबिया, कंबोडीया, डेन्मार्क, फिनलँड, इराण, ब्राझील व अजूनही काही देशांतील लोक सामील आहेत. तसं माझं सगळ्यांशीच जमतं, पण ज्या देशातल्या लोकांशी माझे सहजपणे ऋणानुबंध जुळतात ते म्हणजे इंग्लिश आणि बुल्गारियन्स. बुल्गारियन्सशी माझी मैत्री डोळे झाकून होतेच. असा दुसरा योगायोग म्हणजे, जे लोक मॅन्युअल ट्रास्मीशनची गाडी चालवतात, त्यांच्याशी सुद्धा माझी आपोआप मैत्री होते, कारण मलाही कळलेलं नाही. मी स्वतः मॅन्युअल गाडी चालवतो कारण गाडीवर ताबा जास्त असतो. मी सहज कुणाशी खुलून बोलत नाही. स्वतःहून तर आजिबातच नाही कारण कुठल्याही विषयावर बोलण्याकरीता मला एकतर तो विषय पूर्ण कळलेला असावा लागतो किंवा मला त्याविषयात विद्यार्थ्याची भूमिका घेण्यात रस असावा लागतो. अर्थात एकदा गुळपीठ नीट घोळलं गेलं की आमचं व्यंजन झकास तयार होतं.

काल एक बुल्गेरियन मित्र, दिमित्रीकडे जेवायला गेलेलो. त्याचे वडील बुल्गेरियातून आलेले. दिमित्री जेव्हा एम. एस. करत होता तेव्हा मी त्याला अभ्यासात, नोकरीच्या ठिकाणी, प्रोग्रॅमींग करायला वैगेरे मदत करायचो. त्यामुळे दिमित्री जेव्हा बुल्गेरियाला घरी फोन करायचा तेव्हा तो माझ्याबद्दल बोलत असावा. त्यामुळे त्याचा वडीलांना मला भेटायचं होतं. त्यांनी मला आग्रह करून बोलवलेलं. खरं त्यांनी परवा बोलवलेलं पण त्या दिवशी नेमकं दिमित्रीला उशीरा पर्यंत काम होतं त्यामुळे मी गेलो नाही. काल शेवटी गेलो. काहीतरी बरोबर न्यायचं म्हणून एक वाईनची बाटली घेउन गेलेलो. दिमित्रीच्या वडिलांना पाहिल्यावर मी हस्तांदोलनासाठी हात पुढे केला आणि म्हटलं हॅलो, हाऊ आर यू डूईंग? तर हा माणूस राईचो अस पुटपुटला. तर दिमित्री हसायला लागला, कारण फक्त त्यालाच झालेला विनोद कळला होता. दिमित्रीच्या वडिलांना इंग्लिश येत नाही, माझ्या हाऊ आर यू डूईंग? ह्या प्रश्नाच उत्तर त्यांनी मी राईचो आहे अस दिल होतं. मग हा प्रकार दिमित्रीनी मला इंग्लिश आणि राईचोला बुल्गेरियन मधे सांगितल्यावर आम्ही सुद्धा हसायला लागलो.

बुल्गेरिया हा ग्रिस, टर्की, मेसेडोनिया, सर्बिया, रोमानिया ह्यांचा शेजारी. म्हणायला बुल्गारियाला समुद्र किनारा आहे पण तो समुद्र स्वतःच लँडलॉक्ड आहे त्यामुळे बुल्गारिया आपोआप लँडलॉक्ड झाला आहे. शीतयुद्धाचा काळात बुल्गेरिया इस्टर्नब्लॉकमधे ( म्हणजे कम्युनिस्ट, रशियाच्या प्रभावाखालील ) होता. परंतु १९९२ पासून परिस्थिती बदलली. आता बुल्गेरिया युरोपियन युनियनचा भाग आहे. तेथील जागेच्या, वस्तूंच्या किमती, लोकांचे पगार हळूहळू जागतीक स्थरावरील किमतीस जुळणारे होत आहेत, त्यामुळे भारताप्रमाणेच बुल्गेरियाच्या इतिहासाच पान पलटतयं आणि सामान्य बुल्गेरियन जनता खुल्या अर्थव्यवस्थेला सामोरी जात आहे. आपल्याकडे जसा लालफितीचा कारभार, भ्रष्टाचार, सरकारी अडेलतट्टूपणा, बदलास होणारा विरोध वैगेरे जसे प्रश्न आहेत तसे बुल्गेरियात सुद्धा आहेत.
तेथील मागच्या पिढ्या आणि आजच्या पिढ्या ह्यात प्रचंड तफावत आहे. जुनी पिढी, साखर संपली तर शेजारी जाऊन मागणारी आहे, नव्या पिढीला शेजारी कोण रहातं ते माहिती नाही. एख्याद्या बुल्गेरियन आम-आदमीला ज्या भाषा बोलता येतात त्या म्हणजे बुल्गारियन, मेसेडोनियन आणि रशियन; सर्बियन समजते पण बोलता येत नाही. मेसेडोनियन बोलता येते कारण ती बुल्गेरियन सारखी आहे. रशियन बोलता येते कारण शाळेत दुसरी भाषा म्हणून शिकवली जाते. ऐकेकाळी रशिया हाच बुल्गेरियाकरिता एकमेव ग्राहक होता. माझा मित्र दिमित्री म्हणतो की ऑल बुल्गेरियन्स युज्ड टू डू बिफोर इज मेक व्होड्का, ऍज मच वी मेक, ऍज मच रशियन्स ड्रींक. ह्यावरून त्या देशाच्या आयसोलेशनची कल्पना यावी. आता तेथील लोक बाहेर पडत आहेत. नव्या पिढीतील लोक इंग्लीश शिकत आहेत. शीतयुद्धानंतर अमेरिकेनी बुल्गारिया करिता ग्रिनकार्ड लॉटरी प्रकल्प खुला केला, त्यामु़ळे आज शिकागो मधे जवळ जवळ दिड-दोन लाख बुल्गेरियन्स आहेत. वर्षाला साधारण ७-८ हजार बुल्गारियन्स ग्रीनकार्ड लॉटरी घेऊन येतात. नंतर ते बुल्गारियातून लग्न करून अजून एखाद्या बुल्गारियनला आणतात. अमेरिकन नागरिकत्व मिळवण्यासाठी खोटी लग्ने, कागदपत्रांत फेरफार वैगेरे प्रकार त्यांच्यात सर्रास आढळतात. भारतीय मुलगी अमेरिकेत असेल आणि तीने भारतात रहाणार्‍या मुलाशी लग्न करून त्याला भारतातून अमेरिकेत घेऊन आली आहे असली उदाहरणे विरळाच, ती सुद्धा कदाचीत गुजराथी-पंजाब्यात होत असतील. बुल्गारियन्स मधे असला न्युनगंड नाही. त्यांना उद्देश माहिती असतो, मला अजून एका बुल्गेरियनला अमेरिकेत आणयचयं बस्स, आणि ते त्या करता वाट्टेल ते करतात. जसे केरळी लोक, दुबईत एका खोलीत ७-८ रहातात अगदी तसेच बुल्गेरियन्स एकमेकांना मदत करतात. अर्थात, असा एकमेकां सहाय्य करू असा जरी भाव असला, तरी म्हणून संबंध मधूर असतीलच असे नाही. दोन बुल्गारिन्सला बोलतांना पाहीलं की असं वाटते की आता हे एकमेकांच्या नरडीचा घोट घेतील.

आपण जर एखाद्या बुल्गारियन समोर संस्कृतमध्ये १ ते १० पर्यंत आकडे मोजले, तर तो थक्क होतो, कारण त्यांचे आकड्यांचे उच्चार थेट संस्कृत मधल्यासारखे आहेत. दोनला द्वे म्हणतात, तीनला त्रे किंवा त्रेश, चारला चेर किंवा च्रेश, सहाला शेश, सातला सप्तह, दहाला देश. त्वा म्हणजे ते. को म्हणजे काय. पोलिश लोकांना ते पुलस्त्य म्हणतात. त्यांचे काही शब्द टर्कीतून आले आहेत जसे कारा म्हणजे काळा. गुफ्ते म्हणजे कोफ्ते, केबॉब्स म्हणजे कबाब, बक्षीश म्हणजे टीप्स. ( ह्यावरुन आठवलं स्पॅनिश लोक सापाला सर्प म्हणतात, पगाराला पगार, डोळ्यांना ओखोस. पगार हा शब्द मराठीत पोर्तुगीझ मधून आल्याचे मधे वाचले होते. ). मला हा सगळा सिल्करूट चा परिणाम वाटतो, ह्या खुश्कीच्या मार्गावरून नुसता बाजारमालच आला गेला नाही तर, भाषा, गणित, संस्कृति आणि आपल्या शरिरातल्या गुणसुत्रांची सुद्धा देवाणघेवाण होत राहिली. जिप्सि लोक हे मुळचे राजस्थानी. असो. भारतात आपल्याला काळ्या डोळ्यांपासून अगदी निळ्या डोळ्यांची सुद्धा माणसे दिसतात, हा योगायोग नाही. भारताला खरंतरं सर्वाधीक वांशीक सरमिसळीचा देश म्हणता येईल. स्पेननी मेक्सिकोवर वांशीक सरमिसळ लादली म्हणून मेक्सिकन्स म्हणतात की वी मेक्सिकन्स आर अ रिझल्ट ऑफ हंड्रेड्स ऑफ इयर्स ऑफ रेप.

बुल्गेरियन खायचे पदार्थ, थोड्याफार फरकानी ग्रीक सारखेच असतात. काल दिमित्रीकडे गेलेलो त्याच्या वडिलांनी चक्क चवळीची उसळ आणि भेंडी व वांग्याला डाळीचं पिठ लाऊन तळून झूकिनी तयार केली होती. मी त्याला म्हटलं की ह्यात थोडं मिठ आणि तिखट घातलं असतसं तर मी ह्याला भारतीय जेवण म्हटलं असतं. सॅलड बाकी भारी होतं, फेटा चिज, जबराच. बर मी जी वाईन घेऊन गेलो त्याबद्दल राईचो मला थँक्यू वैगेरे काही म्हणायच्या भानगडीत तर पडलाच नाही, उलट ती वाईन प्यायच्या ऐवजी शांतपणे त्यानी स्वतः घरी बुल्गेरियात तयार केलेली ६१% अल्कोहोल असलेली बुल्गेरियन देशी दारू काढली आणि शांतपणे पीत बसला. मी अवाक् झालो. दिमित्री म्हणाला, की हा बेवडा दुसरं काही पिऊ शकत नाही, स्वतःच स्वतः करता दारू तयार करतो आणि पितो. त्यानी मला आग्रह वैगेरे काही केला नाही, एकदा म्हणाला तू पण घे, मी म्हटलं नको, तर विषय बंद, नको तर नको. दारू सुद्धा नीट मारत होता, चकणा नावाला सुद्धा नाही. आणि दारू पितांना मी भल्या भल्याचे चेहेरे कडवट झालेले पाहीले आहेत. ह्या माणसाच्या चेहर्‍यावरची एकही रेष हालत नव्हती. पुढचे २ तास दिमित्री मला त्याचं आणि त्याला माझं बोलणं भाषांतर करून सांगत होता. गप्पा मारता मारताच, राईचो सोफ्यावर आडवा झाला, डेजर्ट, ज्यूस नाही, कपडे बदलणं, दात घासून मग झोपणं वैगेरे काही नाही, एकदम राकट, थेट मराठी लोकांसारखा.

( पोज् देतांना स्मितहास्य करायचा प्रयत्न करणारे दोन दगड: राईचो आणि लेखक )

दुसर्‍या दिवशी राईचो लवकर उठून ब्रेकफास्ट करता धावपळ करीत होता. ब्रेडला कसलं तरी पिठ लाउन तळलं होतं आणि कॉफी. ती आम्ही ढोसली. मोबाईल फोनवर फोटो वैगेरे काढले, आणि फोन वरुनच इंटरनेटवर अपलोड केले. राईचो कुतुहलानी हा प्रकार पहात होता. मोबाईल वरून फोटो इंटरनेटवर जात आहेत ह्यावर त्याचा विश्वास बसला नाही, दिमित्रीला म्हणाला की काँम्युटर सुरू करून दाखव की खरच अपलोड झाले आहेत का? जातांना मी राईचोला म्हटलं की आय ऍम कॅरींग गुड मेमोरिज अबाऊट बुल्गारिया विथ मी. तर म्हणतो, "मी अजून २ महीने इथे आहे, परत ये, आय विल हेल्प यू कॅरी व्हेरीएशन ऑफ दोज मेमोरीज". दिमित्रीनी पुन्हा अनुवाद केला आणि पुन्हा एकदा उशीरा जोक कळल्यावर जश्या चेहर्‍यानी लेट करंट लोक असतात तसे आम्ही हसलो.

जो है सब जानत, वह कुछ नही है कहत; जो कछू नही जानत, वह कुछभी है बकत

2008-03-24T19:29:00.000-07:00

मित्रहो,
आस्तीक आणि नास्तीक असे दोन प्रकारचे लोक असतात. आणि दोन्ही प्रकारचे लोक फार चांगले चांगले दृष्टांत देतात. चार चांगल्या गोष्टी सांगणार्‍या लोकांशी बोलणे मला कायमच आवडतं. पण कधी-मधी ते एकमेकांवर घसरतात; आस्तीक लोक, नास्तीक कसे बावळट आहेत; किंवा नास्तीक लोक, आस्तीक कसे अंधश्रद्ध आहेत ते सांगू लागतात. मग मला विषय संपवावा असे वाटू लागते. त्यांचे तोंड बंद करायची एक नामी युक्ती मला सापडली आहे जी मी तुम्हाला आज सांगणार आहे. खालील संवाद वाचा आणि काय समजायचयं ते समजा...

अंक पहीला:
आस्तीकः हे नास्तीक लोक ह्यांना कसली चाड नाही........ अमुक तमुक वैगेरे वैगेरे वैगेरे....
मी: खरं आहे तुझ. पण मला सांग, बुद्धीमान कोण आहे? जो सगळं समजून, उमजून, चिंतन, मनन करून देवाचं अस्तीत्व जाणून घेऊन देवावर विश्वास ठेवतो की जो ब्रॉडमाईंडेडनेस, लिबरलीजमच्या नावाखाली देवाचं अस्तीत्व नाकारतो ?
आस्तीकः आस्तीक माणूस बुद्धीमान आहे.
मी: झालं तर मग, बुद्धीमान माणसानी गप्प बसावं कारण "जो है सब जानत, वह कुछ नही है कहत; जो कछू नही जानत, वह कुछभी है बकत" वेड्यांना कधी तरी अक्कल येईल आणि त्यांचा देवावर विश्वास बसेल.

अंक दुसरा:
नास्तीकः हे आस्तीक लोक, अंधश्रद्धाळू, विचार करित नाहीत, जे पाहीलं नाही त्या देवावर विश्वास ठेवतात ........ अमुक तमुक वैगेरे वैगेरे वैगेरे....
मी: खरं आहे तुझ. पण मला सांग, बुद्धीमान कोण आहे? जो सगळं समजून, उमजून, चिंतन, मनन करून देवाचं नाही जाणून घेऊन देव नाही असं स्विकारतो, तो की जो धर्म, श्रद्धाळूपणा, भीती वैगेरेच्या नावाखाली देवाचं अस्तीत्व स्विकारतो ?
नास्तीकः नास्तीक माणूस बुद्धीमान आहे.
मी: झालं तर मग, बुद्धीमान माणसानी गप्प बसावं कारण "जो है सब जानत, वह कुछ नही है कहत; जो कछू नही जानत, वह है कुछभी बकत" वेड्यांना कधी तरी अक्कल येईल आणि त्यांचा देव नाही हे त्यांना कळेल.

प्रभो शिवाजीराजा

2008-03-24T12:13:00.000-07:00

दे मंत्र पुन्हा तो, दिले समर्थे तुज ज्या

हे हिंदु-नृसिंहा प्रभो शिवाजीराजा -सावरकर

Privacy and Us

2008-03-22T16:51:00.000-07:00

We always have one of those ambitious, impossible “Let’s do some business” kind of discussions on friday dinners.

My boss once asked me what every other want-to-be-a-CEO-boss asks his so-called-smart-subordinate: "Pal", he said, "What’s the next big thing?”

"The best has been said!!” is my philosophy; hence, I generally do the intellectual (and not so intellectual) masturbation in private. But since a while, I had been thinking about ‘how are we losing control of our privacy?’. So I thought, may be I should go (intellectually) public today. And I said, "We are one of the last few fortunate generations of human-beings who know what privacy is".

“What do you mean?” he got into a student mode from an entrepreneur mode. I was already into teacher mode. “We would have enough memory and technology to record each and every event that’s happening on this planet very soon, Inside courts nobody would any longer say: ‘My lord, I am innocent but I have no proof of my innocence’; we will always have proof of what has been happening anywhere around the globe”; I elaborated.

“Do you mean we will have enough satellites in the sky to record what’s happening on the roads?” my student asked.
“We already have Google maps with street view, it shows a snapshot taken in past, but soon it could be showing the present, LIVE!” I said.
“That’s ridiculous and unsafe”, he said.
“Well, we cannot help not ridiculing ourselves, can we?” Me.
“Would governments let it happen?” he puts a query.
“Perhaps, only a few authorities would be able to see it, but its going to happen”, I said.

He seemed to be convinced and said “What about stuff happening under the roofs?”
“That’s no big deal,” I said “you can get binoculars that show what’s happening behind the walls”
“What about sound?”
“Sound waves never die and their source can be located”

“So, no more privacy hmm?” he said.
“Privacy, till it need not be public” I said.

“You mean it would be kept private, until it is required for certain reasons, like national security, investigations etc?”
“Exactly! It would not be made public always, but we would have it at the back of our minds that we are being recorded”

“Next step is, recording what’s happening inside a person’s mind”, I got deeper into the subject.

“How do you do that?” he questioned.
“It’s already being done with person’s head wired to a computer, only thing that needs now to be researched is how this can be done remotely” I said.

We were silent for a few seconds. He had probably begun missing his privacy already.

“So, would you like to think of a product idea based on this? I can explore funding meanwhile?” he was back to business.

“Garlic calzones with spinach and parmesan?” I was back to main course.

[I would like to thank, my friend Vinay Belgaumkar for proof reading. I have updated the post as per his feedback. He has helped me before for the hindi posting too.]

होलिकोत्सवाच्या अनेकोत्तम शुभेच्छा !

2008-03-21T13:25:00.000-07:00

होलिकामाता आपल्या प्रत्येकातील अनिष्टाचा संहार करो !

हा वसंत सगळ्यांच्या आयुष्यात नवनवीन रंग भरु देत.

रसग्रहण - आज सजन मोहे अंग लगालो

2008-03-16T19:35:00.000-07:00

वैसे तो यह अनुदिनी माय-मराठी को समर्पीत है. किंतू हमे हिंदीसे उतनाही अनुराग है. मराठीयोंद्वारा किया जाने वाला हिंदीका विरोध, गैर मराठी भाषीक सही परिपेक्ष में नही लेते तथा उन्होने यह पूर्वग्रह अपने मनमें निश्चीत किया है की महाराष्ट्र अपने आप को एक स्वतंत्र राष्ट्र मानता है, और हिंद का तिरस्कार करता है. सत्य यह है की मराठी भाषीकोंका केवल इतनाही आग्रह है: जब आप महाराष्ट्रमें लंबे समय के लिये स्थलांतरीत होने का निर्णय लेते हो, तो आंप स्थानिक भाषा मराठीका अभ्यास कर, उसका प्रयोग करें. मराठी भाषा के अस्तित्व के लिए यह अत्यावश्यक है.

कुछही समय पहले हमारे एक हिंदीभाषीक मित्र ने हमारी अनुदिनीपर टिप्पणी करते हुएं कहा की हम ऐसी भाषामें कुछ लिखें जो गैरमराठी भाषीक भी पढ पायें तथा उसका आनंद ले सकें. उनके अनुरोध पर साहिर लुधयानवी की इस कविता तथा गुरू दत्त द्वारा निर्देशीत उसके चित्रीकरणका मेरे द्वारा यथामती, यथाबुद्धी किया हुवा रसग्रहण प्रस्तुत है.

यह गीत प्यासा चलचित्र से है. प्यासा एक असफल कवीके विदारक जीवनक्रमणा की कथा है. गीत की पूर्वपिठीका कुछ ऐसी है की उस असफल कवी के गीत कर्म-धर्म-संयोगसे एक वेश्या पढती है. केवल कविताए पढके ही उस वेश्याको कवी से प्रेम हो जाता है. किंतू अब समस्या यह है की, प्रेमिका एक वेश्या है और उसका समाज में कोई स्थान नही है. अपने मन की यह बात वो कवी से कैसे कहे ? न वो यह रहस्य छुपा पाती है न ही समाज-भयसे बता पाती है. कहने के लिए तो उसका प्रेमदेव उसके समक्ष उपस्थीत है पर मन ही मन एक वेश्या और एक प्रेमीका का द्वंद्व चल रहा है. इस द्वंद्वके कारण वह प्रेमी के सामने होकर भी विरह कि अग्नीमें जल रही है. अपने मन में चल रहे द्वंद्व के कारण प्रेमिका तो यह गीत गा नही पायेगी इसलिये नुक्कडपर या रहिवास-संकुलोमें त्योहारो पर जो रंगारंग कार्यक्रम पेश किए जाते है वैसे एक कार्यक्रम में राधा-कृष्ण का विरह गीत गाया जा रहा है ऐसी पार्श्वभूमीका निर्माण गुरु दत्त ने किया है. अपनी प्रतिभासे यह छोटिसी पार्श्वभूमी निर्माण कर निर्देशक गुरु दत्तने एकसाथ अभिनेत्री वहिदा रहमान, गीतकार साहिर लुधयानवी, संगीतकार सचिनदेव बर्मन, गायिका गिता दत्त को आव्हान दिया है. रसिकोंके सौभाग्यसे इन दिग्गजोंने अपनी समर्थ कलासे इस आव्हान का स्विकार कर एक अजरामर कलाकृती पिछे छोडीं है.

गीत के कुल ३ अंतरे है. गीत की प्रस्तावना कुछ इस तरह से है:

सखी री बिरहा के दुखड़े सह सह कर जब राधे बेसुध हो ली,

तो इक दिन अपने मनमोहन से जा कर यूँ बोली .

इस गीत की एक विशेषता यह है की इसके मुखडे के २ भाग है, और गीत मुखडेके दुसरे भाग से शुरू होता है किंतू जब मुखडा दो अंतरो के बीच दोहराया जाता है तब वह पहले भाग से शुरू होकर गाया गया है.

मुखडा:

पहला भागः

प्रेम सुधा ... मोरे साँवरिया

प्रेम सुधा इतनी बरसा दो जग जल थल हो जाये

दुसरा भागः

आज सजन मोहे अंग लगालो

जनम सफ़ल हो जाये

हृदय की पीड़ा देह की अग्नि

सब शीतल हो जाये

जैसेही यह गीत प्रेमिकाके कानोपर पडता है वैसे वो अपने आपको राधाकी भूमिकामें पाती है. और कवी जो प्रेमिकाकी इस व्यथासे अनभिज्ञ है उसकी तरफ खिंची चली जाती है.

पहला अंतरा:

करूं लाख जतन

मोरे मन की तपन

मोरे तन की जलन नहीं जाये

कैसी लागी ये लगन

कैसी जागी ये अगन

जिया धीर धरन नहीं पाये १

प्रेम सुधा ........

राधाके बिरहा का स्वर ऐसा है की गर कृष्ण उसे अपना लेता है तो बस उसे और कुछ नही चाहिये, उस क्षण के पश्चात उसे जीवनसे और कोई अपेक्षा नही रहेगी. वो चाहती है की उसे इतना प्रेम मिले की उसका पुरा विश्व कृष्णके प्रेमसे ओतप्रोत भर जाऍ ताकी पुनः कभी इस विरहका आभास न हो.

दुसरा अंतरा:

कई जुग से हैं जागे

मोरे नैन अभागे

कहीं जिया नहीं लागे बिन तोरे

सुख देखे नहीं आगे

दुःख पीछे पीछे भागे

जग सूना सूना लागे बिन तोरे २

प्रेम सुधा ......

नायक की अनभिज्ञता दर्शानेके लिये पुरे गाने में गुरूदत्त ने यह प्रसंग कवी के पिछे हो रहा है ऐसा चित्रण किया है. तथा बेफिक्री दर्शानेके लिये उसे सिग्रेट पिता, धुआं छोडता, प्रेमिकासे दूर जाता दिखाया है. संगीतकी तिव्रता ऐसी है की नायिका अपने आपें में नही रहती, मानो पखवाज से निकला ध्वनी उसे नायक की और ढकेलता चला जा रहा है.

तिसरा अंतरा:

मोहे अपना बनालो मेरी बाँह पकड़

मैं हूँ जनम जनम की दासी

मेरी प्यास बुझा दो मनहर गिरिधर,

प्यास बुझा दो मैं हूँ अन्तर्घट तक प्यासी ३

प्रेम सुधा....

राधा कहती है की मुझे यह समझ आ गया है की मै जन्मोसे तुम्हे जानती हूं, तुमभी मुझे पहचानो. यहां साहीर ने अंतर्घट शब्द का प्रयोग किया है. भारतीय मानसशास्त्रकी मान्यता है की व्यक्ती केवल एक शरीर नही है, वह अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, ज्ञानमय आदी कोषोंसे बना है जो एक दुसरे के भितर है और एक दुसरेसे सुक्ष्म है. कहा ये जाता है की जीव को इच्छऍं, कामनाऍं होती है, आत्मा सर्वज्ञ है, परिपूर्ण है, वह स्थितप्रज्ञ है, जो जीवके इस मायाजालमें उलझे रहनेको शांती से देखता रहता है. लेकीन राधा कह रही है की यह मेरी जो प्यास है वह केवल शाररीक या मानसीक नही है, मै अपने अंतस्थ तक, अपनी आत्मातक प्यासी हूं.

अंतीम अंतरेमें वहिदाने परमोच्च भावव्याकुलता दिखाई है. अंतीम क्षणतक एक कठपुतली की भाँती वह नायक की ओर खिंची जाती है, जैसेही उसके अंदर की प्रेमिका अपना माथा नायकके कांधे रख अपने द्वंद्व को समाप्त करना चाहती है, उसकी प्रतिस्पर्धी वेश्या उसे रोकती है और नायिका प्यासी ही रहती है.

( किसी तांत्रीक कारणवश मै पूर्णविराम के लिये दण्ड चिन्ह का प्रयोग नही कर पाया )

यह गीत आप यहां देख सकते हो..
http://www.youtube.com/watch?v=6Y_Cd9KN67E

सत्य आणि वास्तव ( truth and reality )

2008-03-14T23:42:00.000-07:00

( रिकार्ड डॉकिन्स लिखीत द गॉड डिल्युजन पुस्तकातील एका परिच्छेदाचा स्वैर अनुवाद )

( आमचे निरिश्वरवादी मित्रवर्य श्री. स्टेफेन हॉग ज्यांनी बरोबर १ वर्षापूर्वी आमची ह्या पुस्तकाशी ओळख करून दिली त्या बद्दल त्यांच्याशी कृतज्ञता व्यक्त करीत हा अनुवाद करत आहे )

विज्ञानाने आपल्याला शिकवलं आहे की, आपल्याला जरी जाणवत नसलं तरी, स्फटीक किंवा दगडांसारखे घन पदार्थ हे एकमेकांना चिकटलेल्या, परंतू एकमेकांपासून काहीशा अंतरावर असलेल्या अणूरेणूंपासून बनलेले असतात. असे हे अणू एकमेकांपासून किती अंतरावर असतील ह्याची कल्पना करायची झाली तर दोन एकमेकांना चिकटलेली गोल आकाराची खेळाची मैदाने डोळ्यासमोर आणा. आता प्रत्येक मैदानाच्या मध्यावर एक एक माशी बसली आहे असे गृहीत धरा. अतिसूक्ष्म आकारात, जर एक अणू एका माशी एवढा असेल तर दूसरा त्याच्या पासून दोन मैदानांच्या एकूण त्रिज्ये इतका असेल. मग जर एवढ्या अंतरावर असलेल्या अणूंपासून दगड बनलेले असतात, तर आपल्या हातांना ते इतके टणक आणि अभेद्य का भासतात?

एक जीव-शास्त्रज्ञ म्हणून ह्या प्रश्नाचे उत्तर मी असे देईनः आपले मेंदू अशा प्रकारे विकसीत (evolve) झाले आहेत की आपली शरीरे केवळ त्याच गोष्टी जाणून घेऊ शकतात की ज्या आपण अनुभवतो आणि जाणून घेऊ शकतो. आपली शरीरे सुद्धा दगडांप्रमाणेच अणूरेणूंची बनलेली आहेत. परंतू एका ठिकाणावरून दुसर्‍या ठिकाणी जातांना आपण एक पूर्ण शरीर म्हणून जातो. एकावेळी शरीरातला एक अणू पुढे पाठवू असा आपण कधी विचारच केलेला नसतो. आपला हात एखाद्या दगडातून आरपार जाऊ शकत नाही. पण तो जाऊ शकत नाही ह्याचं कारण हे नाहीये की दगडाचे अणू एकमेकांपासून किती अंतरावर आहेत? त्याचं कारण हे आहे की, दगडाच्या त्या दोन अणूंमधे किती आकर्षण शक्ती आहे. आपल्या मेंदू करिता घन पदार्थ किंवा अभेद्यता असे समज करून घेणं सोप्प आहे म्हणून आपण तसे समज करून घेतले आहेत; आणि तसतसे आपले मेंदू विकसीत झाले आहेत. म्हणून साधारण पणे ज्यातून आपण आरपार जाऊ शकत नाही ते घन आणि जाऊ शकतो ते वायू असा समज आपण करून घेतला आहे. खरंतर घन आणि वायू असं काहिही नाहीये.

ह्याच मुद्द्याला धरून एक गोष्ट सांगतो जी मी जॉन रॉन्सनच्या ' द मेन हू स्टेअर ऍट गोट्स ' ह्या पुस्तकातून घेतली आहे :
१९८३ च्या उन्हाळ्यात घडलेली ही एक सत्य कथा आहे. अमेरिकन गुप्तहेर संघटनेचे प्रमुख मेजर जनरल अल्बर्ट स्टबलबाईन आपल्या आर्लिंग्टन व्हर्जीनियातील कार्यालयात बसले होते. बसल्या बसल्या ते एकटक समोरच्या भिंतीवर लावलेल्या मानपत्रे आणि पारितोषीकांकडे बघत होते. पारितोषीकांनी भरलेली ती भिंत १६००० सैनिक हाताखाली असलेल्या मेजर साहेबांच्या प्रदीर्घ आणि यशस्वी करिअरची साक्ष देत होते. जरावेळाने पारितोषीके लावलेल्या भिंतीवर त्यांची दृष्टी स्थिर झाली. अचानक त्यांच्या मनात असा विचार आला की आपण पलीकडच्या खोलीत जावं. म्हणून ते उठले आणि पुढे चालू लागले. त्यांनी विचार केला की अणू (ऍटम्स) कशापासून बनलेले असतात? तर अंतराळापासून ( स्पेस ). मग त्यांनी विचार केला मी कशापासून बनलोय? तर अणूंपासून आणि भिंत? ती सुद्धा अणूंपासून, मग मला काय करायचयं तर एका अंतराळाला दुसर्‍यात मिसळतं जायचयं. म्हणजे मी नक्कीच भिंतीच्या पलीकडे जाऊ शकतो. अर्थातच मेजर साहेब, भिंतीवर जाऊन धडकले.

मेजर जनरल अल्बर्ट स्टबलबाईन हे चौकटीबाहेर जाऊन विचार करणारे (out of the box thinker) म्हणून प्रसिद्ध होते. आपण सामान्यपणे विचार केला असता की माणसा सारखी एखादी वस्तू जेव्हा चालत चालत भिंतीसारख्या वस्तूच्या पलीकडे जायचा प्रयत्न करेल तेव्हा ती भिंतीला धडकून थांबवली जाईल. न्यूट्रीनो सारखे प्रकाशाच्या वेगाने जाणारे विद्युतभार रहीत कण भिंतीच्या आरपार जाऊ शकतील असा विचार करण्याइतपत आपले मेंदू विकसीतच झालेले नसतात.

पक्ष्याचे पिस आणि लोखंडाचा गोळा हवेचा प्रतिरोध नसलेल्या जागेत एकाच उंचीवरून एकाच वेळी खाली टाकल्यास दोघे जमिनीवर एकत्रच पोचतील ह्या गॅलिलीओच्या सिद्धांताला आपण सहज स्विकारलं नाही. पक्ष्याच्या पिसाला होणारा हवेचा विरोध न कळत आपण नेहेमीच अनुभवला आहे. ह्या उलट जर आपण निर्वात पोकळीत (vacuum) जगत आपले मेंदू विकसीत झाले असते तर ' पक्ष्याचे पिस आणि लोखंडाचा गोळा हवेचा प्रतिरोध असलेल्या जागेत एकाच उंचीवरून एकाच वेळी खाली टाकल्यास दोघे जमिनीवर एकत्र पोचणारच नाहीत ' हे आपण सहज स्विकारलं नसतं.

स्मृती आणि स्वप्ने

2008-03-12T18:58:00.000-07:00

( थॉमस फ्राईड्मनच्या द वर्ल्ड इज फ्लॅट पुस्तकातील एका परिच्छेदाचा स्वैर अनुवाद. लेखकानी सबंध पुस्तक त्याच्या अमेरिकन देशवासियांना उद्देशून लिहिले आहे. )

( आमचे मित्रवर्य श्री. नितीन सुपेकर ज्यांनी काही वर्षापूर्वी आमची ह्या पुस्तकाशी ओळख करून दिली त्या बद्दल त्यांच्याशी कृतज्ञता व्यक्त करीत हा अनुवाद करत आहे )

आर्थीक तूट, देशाचे एकूण उत्पादन, बेकारीचे प्रमाण, साक्षरतेचे प्रमाण अशा परंपरागत आर्थीक आणि सामाजीक आकड्यांच्या आधाराने विश्लेषक नेहेमीच विविध राष्ट्रे आणि समाजाच्या तुलना करीत राहीलेले आहेत. हे आकडे महत्त्वाचे आणि ( राष्ट्रीय आणि सामाजीक परिस्थीतीचे) निदर्शक आहेत. परंतू अजून एक आकडा आहे जो मोजायला अवघड आहे, आणि मला वाटतं तो अधिक महत्त्वाचा आणि (राष्ट्रीय आणि सामाजीक परिस्थीतीचा) निदर्शक आहे: (आणि तो म्हणजे) तुमच्या समाजाकडे स्वप्नांपेक्षा अधिक स्मृती आहेत की स्मृतींपेक्षा अधिक स्वप्ने आहेत? स्वप्न म्हणून मला सकारात्मक स्विकारणीय जीवनविषयक विविधता अभिप्रेत आहे.

व्यवसाय व्यवस्थापन सल्लागार मायकल हॅमर एकदा म्हणालेले की, " एखाद्या संस्थेची माणसं जेव्हा मला सांगायला लागतात की पूर्वी संस्था किती चांगली होती ते खरंतर ह्या गोष्टीच निदर्शक असतं की आत्ता संस्था वाईट अवस्थेत आहे आणि कुठल्यातरी संकटातून जात आहे". देशांबद्दल सुद्धा तेच सत्य आहे. आपल्याला आपला सुवर्णकाळ विसरवत नाही. मोठ्या अभिमानाने आपण म्हणतो की अमुक अमुक शतकात आपली संस्कृती आणि देश कसा थोर होता? पण आत्ता जे आहे त्याच काय? जेव्हा स्मृती स्वप्नांपेक्षा मोठ्या आणि गडद होतात तेव्हा समजावं की अंतःकाल समीप आहे.

पूर्वीच्या (त्या त्या काळास सुसंगत अशा) नीति नियमांना सोडायची तयारी असणे आणि ( वर्तमान आणि भविष्याशी सुसंगत असे ) नवे नीति नियम निर्मिण्याची कल्पकता असणे हे यशस्वी संस्थेचे ( समाजाचे / देशाचे / राष्ट्राचे ) लक्षण आहे. ज्या समाजाकडे स्वप्नांपेक्षा अधिक स्मृती असतात त्या समाजातील अधिकाधीक व्यक्ती मागे वळून बघण्यात पुष्कळ वेळ वाया घालवतात. वर्तमान घडवण्यापेक्षा इतिहास चघळण्यालाच ते प्रतिष्ठीत सकारात्मक कार्य मानतात. असे समाज एक उत्तम सशक्त भविष्य घडविण्याचे स्वप्न बघून त्यानुसार वाटचाल करण्यापेक्षा त्या कपोलकल्पीत इतिहासाला इतिहास म्हणूनच अधिकाधीक सुंदर, सुमंगल आणि संमृद्ध बनवण्यात आपली सगळी शक्ती खर्ची घालतात. इतर देश त्या (इतिहास चघळण्याच्या) मार्गाने जात आहेत आणि ते भयानक आहेच. पण अमेरिकेने सुद्धा आपले (स्वप्ने बघायचे आणि त्यावर अंमल करायचे) आचरण सोडून तसल्याच मार्गानी जाणे ह्या सारखे दुर्दैव दुसरे नाही.

ऑफीस स्पेस

2008-03-12T14:36:00.000-07:00

ऑफीस स्पेस हा माझ्या असंख्य आवडत्या हॉलिवूडपटांपैकी एक.
सिलिकॉन व्हॅलीत घडणारी कथा वाय. टू. के. चा फुगा जेव्हा फुगला होता त्या काळातली आहे. पिटर गिब्बन्स (रॉन लिव्हींग्स्टन) हा एक गाय-नेक्स्ट-क्युब वाटावा असा सॉफ्टवेअर इंजिनीअर इनिटेक नावाच्या कंपनीत चाकरी करत असतो. सकाळी ऑफीसला जातांना वाहतूकीच्या गुंत्यात अडकणे, ऑफीसचं दार उघडतांना लागणारा स्टॅटीक करंट, रिसेप्शनीस्टचं फोनवर तेच तेच रेकॉर्ड केल्यासारखं बोलणं, ऑफीसात गेल्या गेल्या काहीतरी तुच्छ कारणांवरून खुस्पट काढून बॉस ने डिचवणं, बिघडलेल्या प्रिंटर जवळ घडणारी आणि कॅफेटेरियातली संभाषणे ह्या नित्याच्या छोट्या छोट्या गोष्टीतून ह्या चित्रपटातील प्रसंग साकारले आहेत. मायकल बोल्टन आणि समीर हे पिटरचे वर्कप्लेस बडीज् आहेत. समीरचं 'नाइनानजाद' हे अमेरिकनांना उच्चारायला अवघड आडनाव आणि मायकलचं गायक मायकल बोल्टनशी जुळणारं नाव आणि त्यावरून त्यांची होणारी चिडचीड ही अगदी नेहेमीच नामोच्चारा वरून घडणार्‍या घटनांपैकी आहे. समीर आणि मायकलचा कधीच धड न चालणार्‍या प्रिंटरवर राग आहे. पहिल्या दृश्यापासून हा चित्रपट वास्तवदर्शी आहे. चित्रपट पहातांना कुठल्याही चाकरमान्यास, कुठला ना कुठला प्रसंग, स्वतःच्या ऑफीसातून कट-पेस्ट करून चिकटवल्यासारखा वाटल्यास त्यात नवल नाही. बिल ल्युंबर्ग हा पिटरचा एक अत्यंत स्टेरिओटाईप्ड बॉस गॅरी कोल ने उत्तम रंगवला आहे. 'terrific', 'great', 'yeah', 'whats happening?', 'I am going to go ahead and..' हे पुन्हा पुन्हा म्ह्टले जाणारे संवाद त्याच्या तोंडी घालून लेखक -दिग्दर्शक माईक जज ने ल्युंबर्ग च पात्र एकदम झक्कास लिहीलय.

पिटर आपल्या यंत्रवत दैनंदीन जिवनाला कंटाळला आहे. त्याला काहीच करायची इच्छा उरलेली नाही. एखाद्-मिलियन डॉलर्स मिळवून काहीच न करत पडून रहाण्याची पिटर स्वप्ने बघत असतो. अमेरिकेतील घरे अक्षरशः कार्डबोर्डची असतात, थोडं मोठ्याने बोललं तर पलिकडच्या खोलीतल्याला ऐकू जातं. पिटरचा रंगेल शेजारी लॉरेन्सला पिटरच्या घरात घडणारी संभाषणे ऐकून त्यावर पलिकडूनच ओरडून प्रतिक्रिया द्यायची सवय आहे. लॉरेन्स माथाडी कामगार आहे, तो रस्त्यावरची बांधकामे वैगेरे ठिकाणी काम करत असतो. पिटरला कायम लॉरेन्सच्या स्वच्छंदी आयुष्याचा आणि नोकरीचा हेवा वाटत असतो. आयुष्याची पुढील सगळी वर्षे शनीवार रवीवार सकट स्वतःची पिळवणूक करत एका क्युब मध्ये बसून काम करण्याचा पिटरला जाम तिटकारा आलेला असतो, आणि तो त्यामुळे कायम वैतागल्यासारखा वागत असतो. मनासारखं आयुष्य जगायला न मिळल्यामुळे, आयुष्यातला प्रत्येक दिवस हा सर्वात वाईट दिवस आहे असं त्याला वाटत असतं.

पिटरला ऑफीसच्या जवळच्या चॉट्च्कीज् रेस्तरां मधे काम करणारी जोआन्ना (जेनिफर ऍनिस्टन) आवडत असते. पण त्याला आधीच एक मैत्रीण असते आणि ती पिटरच्या वैतागलेपणाला वैतागलेली असते. म्हणून पिटरला ती एकदा एका शुक्रवारी हिप्नोथेअरपिस्टकडे घेऊन जाते. हिप्नोथेअरपिस्ट पिटरला रिलॅक्स वाटवं म्हणून त्याला हिप्नोटाईज् करतो. पिटर ला हिप्नोसिस मध्ये चिंतामुक्त करत असतानांच हिप्नोथेअरपिस्टला ह्रदय विकाराचा झटका येऊन तो मरतो. तो मरणोन्मुख असतांनाच चिंतामुक्त पिटर आपल्या खुर्चीतून उठतो, आपली मैत्रीण, मरणारा डॉक्टर ह्यांकडे आजीबात लक्ष न देता सरळ घरी जातो आणि मस्तपैकी ताणून देतो. दुसर्‍या दिवशी शनीवारी ल्युंबर्गनी पिटरला ऑफीसला बोलवलेलं असतं. सकाळी गजर वाजतो, पिटर आता पूर्णपणे बदललेला असतो, गजर, मैत्रीणीचे आणि ल्युंबर्गचे येणारे फोन ह्या कडे तो साफ दूर्लक्ष करून सुट्टीच्या दिवशी सकाळी अंथरूणातच सगळे जण करतात तशी लोळीबोळी करत पडून रहातो. आरामात दुपारी उठतो, धडाधड व्हॉईसमेल वरचे मेसेजेस डिलीट करतो, तेव्हड्यात त्याचा फोन पुन्हा वाजतो. ह्यावेळी पिटरची मैत्रीण असते. ती फोन आधी उचलला नाही म्हणून आरडा ओरडा करायला लागते, उत्तरादाखल पिटरचा थंडपणा पाहून अजूनच चिडते आणि आपले संबंध संपले अशी घोषणा करते. पिटर शांतपणे फोन ठेऊन देतो आणि पुन्हा पलंगावर जाऊन पसरतो.

पुढच्या सोमवारी सकाळी पिटर ऑफीसला जायच्या ऐवजी सरळ चॉट्च्कीज् मधे जातो आणि जोआन्नाला लंचला येणार का असं विचारतो. ती उडतेच, पण फार आढेवढे न घेता लंचला जायला तयार होते. लंचच्या टेबलावर होणारं जोआन्न आणि पिटरच संभाषण फार विनोदी आहे. त्यातला एक भाग..

जोआन्ना: तर पिटर, तू काय करतोस?
पिटरः मी इनिटेक मधे काम करतो.
जोआन्ना: काय काम करतोस?
पिटरः वाय. टू. के. चे बदल करतो.
जोआन्ना: ते काय असतं?
पिटरः ह्या लोकांनी एक सॉफ्टवेअर लिहून ठेवलं आहे त्यात १९९८ च्या ऐवजी ९८, १९९९ च्या ऐवजी ९९ वैगेरे असं लिहिलयं. तर त्या तसल्या हजारो ओळी एका क्यूबमधे बसून बदलत असतो. पण ते सोड, मला माझं काम आवडतं नाही आणि मला नाही वाटत आता मी पुन्हा तेथे जाईन.
जोआन्ना: काय? तू पुन्हा तेथे जाणार नाहीस?
पिटरः नाही.
जोआन्ना: मग तुझी नोकरी जाईल?
पिटरः माहिती नाही. पण मी जाणार नाही.
जोआन्ना: मग तू राजीनामा देणार का?
पिटरः नाही. मी फक्त तेथे जाणं थांबवणार.
जोआन्ना: मग दूसरी नोकरी करणार का?
पिटरः नाही, मला नाही वाटत मी दुसरी नोकरी करू शकेन.
जोआन्ना: मग पैसे कसे मिळवणार, बिलं कशी भरणार?
पिटरः माहिती नाही. बिलं भरायला मला कधीच आवडलं नाही. मी ते पण करणार नाही.
जोआन्ना: मग काय करणार?
पिटरः मी तुला आज डिनरला घेऊन जाणार आणि मग तुला माझ्या घरी घेऊन जाऊन कुंग-फू बघणार, तुला कुंग्-फू आवडतं का?
जोआन्ना (स्वतः ला सावरत ) : अर्थातच. मला कुंगफू फार आवडतं.

तिकडे ऑफीस मधे कामगार छाटणी साठी म्हणून कंपनी दोन कन्सल्टंट्सना बोलावते, दोघांची नावं बॉब असतात. बॉब कामगारांच्या मुलाखती सुरू करतात आणि कोणाला काढायचं, कोणाला ठेवायचं ह्याची यादी करायला लागतात. सगळ्या स्टाफ मधे हडकंप पसरतो. समीर आणि मायकल, पिटर कुठे गेला? त्याची नोकरी आता नक्की जाणार म्हणून चिंतीत असतात.

काही दिवस ऑफीस बुडवल्यानंतर हा बदललेला पिटर पायात स्लीपर आणि अंगात ट्रॅकसूट घालून एके दिवशी ऑफीसला जातो. बिनधास्त ल्युंबर्ग साठी आरक्षीत असलेल्या जागी गाडी लावतो. ऑफीसच दार उघडतांना स्टॅटीक शॉक बसतो म्हणून दाराच हँडल उचकटून टाकतो. कॉम्प्यूटर वर गेम्स खेळत बसतो. ल्यूंबर्ग पिटरशी बोलायचा प्रयत्न करतो पण पिटर त्याला 'नंतर ये आता मी बिझी आहे' अस सांगतो. मायकल त्याला दोन बॉब्स बद्दल सांगतो. पिटर हा कामगार छाटणीचा प्रकार अर्थातच शांतपणे घेतो. थंडपणे बॉब च्या खोलीत जाऊन त्यांना सांगतो की काम फार बोअर आहे आणि त्याला मोटीव्हेशन आजीबात नाही. एवढंच नाही तर कोणीच काम करतं नाही, ल्युंबर्ग सकट सगळे टाईमपास करतात.
मिल्टन आणि टॉम म्हणून अजून २ धमाल पात्रं आहेत आणि त्यांची स्वतंत्र २ अगदी त्रोटक पण विनोदी उपकथानकं आहेत.

पुढे अर्थातच, त्याची नोकरी जाते का? जोआन्ना आणि त्याचं प्रकरण पुढे सरकतं का? बॉब्ज कोणाकोणाला उडवतात? वैगेरे मजा मजा आहे. ती रसिकांनी आपापल्या ऑफीस बडीज् बरोबर प्रत्यक्षच पहावी. विशेषतः जर तुम्ही वर्कोहोलीक नसाल आणि तुम्हाला खूप काम पडत असेल, रात्री उशीरापर्यंत आणि सुट्टीच्या दिवशी तुमचा बॉस तुम्हाला ऑफीसात बोलवून पिडत असेल तर हा चित्रपट नक्की बघा.
मी ग्रूप, प्रोजेक्ट किंवा कंपनी बदलली की नव्या सहकार्‍यांबरोबर हा चित्रपट बघतो. त्यामुळे नंतर ऑफीसातलं वातावरण खेळीमेळीचं होऊन जातं. कोणालाही दुसर्‍याकोणाकडुन काम करून घ्यायचं असेल तर तो दुसर्‍यास ल्युंबर्ग सारखं 'I am going to go ahead and ask you to ...' असं म्हणून सुरवात करतो.
मोठ्ठाले स्टार्स, अंगप्रदर्शन, महागड्या गाड्या, आलिशान, भव्य-दिव्य असं काही न दाखवता ह्या चित्रपटाचं चित्रिकरण झालेलं आहे. एक धमाल, लो बजेट, आपल्या-तुपल्या आयुष्यातील प्रसंग घेऊन तयार केलेला, खुसखुशीत संवाद असलेला हा चित्रपट माईक जज ची सर्वोत्तम कलाकृती म्हटली तर वावगं ठरणार नाही.

बेस्ट ऑफ ऑफीस स्पेस १

बेस्ट ऑफ ऑफीस स्पेस २

बेस्ट ऑफ ल्यूंबर्ग

पाडगांवकरांचे सहस्त्रचंद्र दर्शनाचे वर्ष

2008-03-09T19:49:00.000-07:00

मंगेश पाडगांवकर हे आज ८० व्या वर्षांत पदार्पण करीत आहेत. त्या निमित्त त्यांना सलाम.

इक जरा छींक ही दो तुम - गुलजार ह्यांची अंतर्मुख करणारी एक कविता

2008-03-08T21:10:00.000-08:00

चिपचिपे दूध से नहलाते हैं
आंगन में खड़ा कर के तुम्हें ।
शहद भी, तेल भी, हल्दी भी, ना जाने क्या क्या
घोल के सर पे लुंढाते हैं गिलसियां भर के

औरतें गाती हैं जब तीव्र सुरों में मिल कर
पांव पर पांव लगाये खड़े रहते हो
इक पथरायी सी मुस्कान लिये
बुत नहीं हो तो परेशानी तो होती होगी ।

जब धुआं देता, लगातार पुजारी
घी जलाता है कई तरह के छौंके देकर
इक जरा छींक ही दो तुम,
तो यकीं आए कि सब देख रहे हो ।

देवाच्या अस्तित्वावर, धार्मिक रुढींवर आणि सभोवतालच्या दांभिकतेवर एकाच वेळी सौम्य शब्दात पण तिरकस हल्ला करणारी गुलजार ह्यांची ही कविता, श्रद्ध असलो, तरी मला भावते. गुलजार एखाद्या गारूड्यासारखे आपला एका पेटार्‍याच्या आतला दुसरा पेटारा उघडत उघडत ही कविता फुलवतात.

नुसतच पहिलं कडवं वाचलं तर काहीच ध्यानात येत नाही की हा देवाचा अभिषेक आहे की एखाद्या नववधूचा हळद लावायचा कार्यक्रम आहे की अजून काही ? पुढे काय लिहिलं असेल त्याची उत्सुकता शब्दागणीक वाढत जाते. दुसर्‍या कडव्याच्या पहिल्या ओळी पर्यंत नववधू की देवाची मूर्ती हे कुतुहल कायम रहातं. ' पांव पर पांव लगाये खड़े रहते हो ' पासून कृष्ण मूर्ती मनात तयार होऊ लागते. कृष्णजन्माष्टमीचे दृष्य डोळ्यासमोर उभे राहते.

' बुत नहीं हो ' पर्यंत गुलजार प्राणप्रतिष्ठापना करून टाकतात. येवढेच नाही तर ' परेशानी तो होती होगी ' मध्ये ते जगन्नाथाला ताटकळत उभं रहावं लागल्याची काळजी सुद्धा वाहू लागतात. तिसर्‍या कडव्याच्या पहिल्या दोन ओळींत गुलजार आपल्या देवाला पुढे टाकायच्या गुगलीची पार्श्वभूमी तयार करतात.

केवळ १२ ओळींत गुलजार ह्यांनी देव, धर्म आणि रुढींची विकेट घेतलेली असते.

जय शंकर

2008-03-06T14:18:00.000-08:00

हर हर महादेव

ओंकारं बिन्दू संयुक्तं नित्यं ध्यायंति योगिनः
कामदं मोक्षं चैव ॐ काराय नमो नमः

नमन्ती ॠषयो देवा नमन्त्यापसरसंगणा
नरा नमन्ती देवेशः नकाराय नमो नमः

महादेवं महात्मानं महाध्यायं परायणं
महापाप हरं देवं मकाराय नमो नमः

शिवं शांतं जगन्नाथं लोकानुग्रह कारकं
शिवमेका पदं नित्यं शिकाराय नमो नमः

वाहनं वृषभो यस्य वासुकी कंठ भूषणं
वामे शक्ति धरं देवं वाकाराय नमो नमः

यत्र यत्र स्थितो देव सर्वव्यापी महेश्वर:
यो गुरु सर्व देवानाम यकाराय नमो नमः

महाशिवरात्रीच्या दिवशी शिवशंभो आपल्या सगळ्या मनोकामना पूर्ण करो

स्ट्रिकर्स - नग्नधुमकेतू

2008-03-06T13:08:00.000-08:00

ऑस्ट्रेलियन वृत्तपत्रांत भारताच्या विजयापेक्षा अधिक प्रकर्षाने जी बातमी झळकली ती म्हणजे एक प्रेक्षक नग्नावस्थेत मैदानावर ऍन्ड्रू सायमंड्स च्या दिशेने धावत गेला आणि सायमंड्सने त्याला धक्का मारून पाडल्याची. अश्या नागव्याने धावण्याच्या कृत्यास पश्चिमी सभ्यतेत (?) 'स्ट्रिकींग' असे संबोधतात. विकीपिडीयानुसार स्ट्रिकींगचा शब्दशः अर्थ वेगाने जाणे असा होतो. स्ट्रिकींगचा अर्थ रहदारीच्या ठिकाणी नागव्याने ( धावत ) जाणे असा कधी झाला ते विकीपिडीयावरच वाचता येईल. अर्थात धावत जाणं महत्त्वाच नाही. काही संथपणे निर्विकार चेहर्‍यानी चालणारे सुद्धा असतात. मराठीत किंवा हिंदीत ह्याकरता काही विशेष असा शब्द अस्तित्वात असल्याचे आमच्या माहितीत नाही.

स्ट्रिकर्स नेहेमीच गर्दीच्या ठिकाणी स्ट्रिकींग करतात. परंतु गर्दी असतांनाच करतात असे नाही. उदा. काही स्ट्रेकर्स भल्या पहाटे रहदारीच्या ठिकाणी फार कोणी नसतांना स्ट्रिकींग करतात. काही वृत्तवाहिन्यांचं 'सिधा प्रसारण' सुरु असतांना साळसूद पणे रिपोर्टरच्या मागे स्ट्रिकींग करतात. स्ट्रिकींग करणारे लोक तसे का करतात ह्याची काही कारणे म्हणजे त्यांना चार चौघात काही तरी 'डेअरिंग' वाले काम करायचे असते किंवा प्रसिद्ध व्हायचे असते किंवा तसे फिरण्याची त्यांची फँटसी असते. ज्यांना डेअरींग म्हणून करायचे असते ते शक्यतो मैदानी खेळाची ठिकाणे निवडतात. ज्यांची नुसतीच इच्छा असते ते भल्यापहाटे फारशी गर्दी नसतांना हा प्रकार करतात. मैदानी खेळाच्या ठिकाणी हा प्रकार वाढल्याने बर्‍याच देशांत ह्या लोकांना आर्थिक दंडाच्या स्वरूपात शिक्षा करण्याचे प्रावधान करण्यात आले. परवाच्या क्रिकेट मॅचच्या वेळी अवतीर्ण झालेल्या नग्नधूमकेतूस जवळजवळ दीड लाख रुपयांचा दंड करण्यात आल्याचे वाचनात आले. ह्या लोकांना असे नुकसान होत असले तरी क्वचित फायदा सुद्धा होतो, टि.व्ही., वर्तमान पत्रांत फोटो बातम्या येतात, प्रसिद्धी मिळते, काही मॉडेल झाले, काहीनी गाण्याचे अल्बम काढले, अमेरिकेतला पहिला स्ट्रिकर तर सिनेटर झाला असे विकीपिडीया सांगतो.

जेव्हा गांधारीने आपल्या दृष्टीच्या शक्तिने दुर्योधनाचे शरीर वज्राचे करायचे ठरवले तेव्हा तिने त्याला अंघोळ करून "जन्माच्यावेळीच्या अवस्थेत" ये असा आदेश दिला. कृष्णानी जेव्हा हा प्रकार जाणला तेव्हा गांधारीचा तो प्रयोग फसावा म्हणून तो दुर्योधनाला सामोरा गेला आणि अश्या 'निसर्गावस्थेत' ह्यावेळी कुठे निघालास? केळीची पाने तरी बांध असा सल्ला दिला. त्यामुळे दुर्योधनाचा 'तो' भाग वज्राचा झाला नाही (केळीची पाने वज्राची झाली की नाही त्याबद्दल माहिती नाही) आणि शेवटी भिमाशी केलेल्या युद्धात त्याचा जीव गेला. स्ट्रिकींग नीट न केल्याने जीवानिशी जाणारा दुर्योधन हा एकटाच असावा.

शरिराचा केवळ उत्तरार्ध उघडा करून फिरणार्‍यांना हाफ स्ट्रिकर्स म्हणतात तर पुन्हा पुन्हा स्ट्रिकींग करतांना पकडल्या गेलेल्यांना सिरियल स्ट्रिकर्स म्हणतात. भारतीय पौराणीक कथांमधले अजूनही काही नग्नधूमकेतू आम्हास ठाऊक आहेत, परंतू ते खलपुरूष नसल्याने त्यांचा उल्लेख टाळणे योग्यच.

आमच्या महाविद्यालयीन कालातील काही नग्नधुमकेतू आठवतात, परंतू ते हा प्रकार होस्टेलवर करीत असत रस्त्यावर नाही. आम्ही स्वतः कधी होस्टेलवर राहीलो नाही पण जेव्हा अभ्यास वा इतर कारणांनी होस्टेलवर जाण व्हायचं तेव्हा होस्टेलभर 'मुक्त' संचार करतांना हे लोक आमच्या दृष्टीस पडत. दुर्दैवानी आम्हास केवळ जेन्ट्स होस्टेल मध्येच प्रवेशाची अनुमती होती.

स्ट्रिकर्स जर मैदानात धावत आले तर ऑस्ट्रेलियन क्रिकेटपटूंनी त्याच्या अंगचटी न जाता, त्यांना पकडण्याची जबाबदारी सुरक्षारक्षकांवर सोडून द्यावी असा संकेत क्रिकेट ऑस्ट्रेलियाने दिलेला असतांना सायमंड्सनी त्याला पाडला. ऑस्ट्रेलियन मिडीयाने सायमंड्सवर केलेल्या टिकेत एका टिकाकारने म्हटलं आहे की 'सायमंड्स असल्या माकडचेष्टा करित असल्यानेच भारतातल्या आय. पी. एल. क्रिकेट संघटनेने दामदुप्पट पैसे देऊन ह्याला करमणूक करून घेण्याकरिता भारतात बोलवलं आहे.'

राजा बडे ह्यांच्या ' चांदणे शिंपीत जाशी ' ह्या गाण्यातील ' गे निळावंती कशाला झाकिसी काया तुझी? पाहूदे मेघाविण सौदर्य तुझे मोकळे' ह्या ओळी चंद्राला उद्देशून आहेत. परंतू कुठल्यातरी चावट पुणेकराने ह्या ओळी पश्चीमेतील काही ललनांना अनुवादीत करून त्या स्त्रियांबद्दल आहेत असे सांगितले असावे. म्हणूनच की काय स्ट्रिकींगच्या इतिहासात काही स्त्रियांनी सुद्धा बढचढके सहभाग घेतलेला आहे. एका संकेत स्थळाने ह्याबद्दल सगळी माहिती एकत्र करून ठेवली आहे.

वर वृत्तवाहिन्यांच्या रिपोर्टरच्या मागे स्ट्रिकींग करणार्‍यांबद्दल मी लिहीले आहे, तेव्हा काही रिपोर्टर्सच स्ट्रिकींग करतात असे जे आम्ही ऐकून पाहून आहोत त्याबद्दल लिहीण्याचा मोह आवरत नाहीये. रसिकांनी अश्या रिपोर्टर्सच्या बातम्याचा आंतरजालावर शोध घेऊन लाभ घ्यावा.

ह्या विषयावर अजूनही काही (फाजील) लिहीता येईल परंतू येथेच आमुचा हा शोधनिबंध आम्ही संपवितो. सामाजीक जबाबदारीच भान ठेवून आम्ही ह्या लेखात आम्ही कोणतेही प्रकाशचित्र वा चित्रफीत टाकलेली नाही.

६० हजार करोडचे मृगजळ

2008-03-03T07:38:00.000-08:00

६० हजार करोडचे मृगजळ
२००८-२००९ च्या अर्थसंकल्पात भारताचे विद्यमान अर्थमंत्री श्री. चिदंबरम यांनी साडेचार एकर पेक्षा कमी क्षेत्र असणार्‍या शेतकर्‍यांना कर्ज माफीचे जे गाजर दाखवले आहे; ते पुढच्या लोकसभा निवडणूकीच्या निकालानुसार एकतर बँका किंवा पुढचे सरकार ( आणि म्हणून सामान्य करदाता ) ह्यांच्या करता गळफास ठरणार आहे. कर्ज माफीच्या घोषणा करून निवडणूका जिंकता आल्या तरी जमाखर्चाच गणित सुटत नसत.

अर्थमंत्र्यांची लपवाछ्पवी-
६० हजार करोडची तूट कशी भरून काढणार? बँकांना गवर्नमेंट बाँड देणार का? ह्या प्रश्नांची उत्तरे अर्थमंत्र्यांनी आहेत काही मार्ग, करू काही तरी, माझ्या लायकीवर विश्वास ठेवा अशी बेजबाबदार दिली. अर्थमंत्र्यांनी उत्तरे लपवलीत असे म्हणावे तर त्यात लपविण्यासारखे काही नाही आणि अर्थमंत्र्यांना स्वतःच माहिती नाही असे म्हणावे तर मग अर्थसंकल्पाचा हा डोलारा कश्यावर उभा आहे असा प्रश्न पडतो. प्रत्येक रुपया सरकार कसा मिळवते व कसा खर्च करते ह्याचा लेखाजोखा म्हणजे अर्थसंकल्प. आम्ही मागच्या वर्षी काय केले किती फायदा किंवा तोटा झाला ह्याचे जनतेला दिलेले रिपोर्टकार्ड म्हणजे अर्थसंकल्प. त्यात लपवाछपवी करून कशी चालणार?

शेतकरी आणि धंदा-

काहींना जमत असलं तरी, प्रत्येक शेतकरी कुठलही पिक आपल्या मर्जी नुसार घेऊ शकत नाही आणि आपल्या मर्जीच्या भावात विकूही शकत नाही हे एक शाश्वत सत्य आहे. धंदा हा काही सगळ्यांनाच जमणारा प्रकार नाही. त्यातही साडेचार एकर पेक्षा कमी क्षेत्रातून काहीतरी पिकवून ते ३-४ माहिन्याच्या हंगामाच्या कालानंतर विकून दाखवणं म्हणजे चमत्कार घडवून आणण्यासारख आहे. इतिहासात छोटा शेतकरी सुखवस्तू झाल्याची उदाहरणे नाहीत, वर्तमानात तर नाहीतच आणि भविष्यात होईल असे वाटत नाही. जमिनदार व्यवस्थेत शेतकर्‍यांवर अन्याय झाले, त्यांच्या जमिनी बळकावल्या गेल्या, पिळवणूकी केल्या गेल्या हे जरी सत्य असले तरी शेतकर्‍यांना आत्महत्येला प्रवृत्त केले गेले किंवा भूकेने मारले गेले असावेत अश्या अतिरंजीत कथांवर विश्वास बसत नाही. कारण आपल्या जमिनी कसणार्‍या / तिजोरी भरायला मदत करणार्‍या शेतकर्‍यांची तेवढी किंमत व्यवहारी जमिनदारांनी नक्कीच केली असेल; न करुन स्वत:च्या पायावर कुर्‍हाड मारून घेण्याइतपत जमिनदार मुर्ख नव्हते. भूदान चळवळ आणि वरकरणी उदार व पुरोगामी वाटणार्‍या कुळकायद्यानंतर आज जमिनदार व्यवस्था अस्तित्वात नाही. ४-५ एकरच्या जमिनीच्या तुकड्या करता ८-१० लाखांच्या ट्रॅक्टरची किंवा लाखभराच्या बैलजोडीची, इरिगेशन सिस्टीमची, पंपाची गुंतवणूक ती सुद्धा वार्षीक २०-२५ हजाराच्या दैवदुर्लभ नफ्यासाठी म्हणजे शुद्ध बावळटपणा आहे, त्या सारखा अव्यवहारीपणा दुसरा नाही. शेतकर्‍यांच्या कर्जबाजारीपणाच मूळ दुष्काळ किंवा मागणीपेक्षा अधिक पुरवठा ह्यात भासत असलं तरी ते तसे नसून शेतीचा व्यवसाय ज्या पद्धतीने केला जातो त्यात आहे. शेती हा काही छोट्या स्वरूपात करण्यासारखा धंदा नाही, किराण्याची दुकाने किंवा चहाची जशी गुर्‍हाळे उघडून बसावीत तसे ४-५ एकरचे शेताचे दुकान उघडून बसता येत नाही. वर्षभरातले सगळे हंगाम चांगले गेले, पुरवठामागणी नुसार असला, माल विकला गेला तर वर्षातून केवळ ३ वेळा जिरायती शेतकर्‍याच्या हातात एकरी ३-४ हजार रुपये येण्याची शक्यता असते.

शेतकी क्षेत्राचे उद्योगकीकरण-

प्रत्येकी २-४ एकर जमिनीची खिरापत देणारी भूदान चळवळ फसली आहे हे वास्तव स्विकारायची वेळ आली आहे. एवढ्या कमी जमिनीची मालकी मिळवून शेतकर्‍यांनी गळफास लावणारी धोंड गळ्यात बांधून घेतली आहे. एवढी कमी जमिन मिळवून शेतकर्‍यांनी स्वतःच्या जगण्याची संधी हिरावून घेतली आहे. गेली ५० वर्षे शेतकरी कुटूंबे पैसा मिळवून देणार्‍या इतर नोकर्‍या व व्यवसायांपासून दूर गेले आहेत. ज्यांना दुरदृष्टी होती त्यांनी त्यांच्या मुलाची शिक्षणे केली, जमिनी विकून पैसा करून घेतला आणि शहरी भागात जाऊन स्थायीक झाले, बाकिचे सरकार आणि नियतीने त्यांची केलेली क्रूर थट्टा बघत शेती कसत राहीले. स्वस्ताची जिवाभावाची बैलजोडी जाऊन ट्रॅक्टर आले, मोटी जाऊन पंप आले, पाउस बेभरवश्याचा होऊन स्प्रिंकल आणि ठीपकसंचन आले; कर्जाचा डोंगर मोठ्ठा होत गेला आ़णि त्याच्याच कड्यावरून स्वतःचा कडेलोट करायची वेळ त्यांच्यावर आली. शेतकर्‍यांना बँकाच्या आणि सामान्य करदात्यांच्या जिवावर ६० हजार करोडची लाच देऊन सरकार पुन्हा त्यांना ह्या कधीही यशस्वी न होणार्‍या धंद्यात ठेवू पहात आहे. असल्या करमाफ्या दर १० वर्षांनी देण्यापेक्षा सरकारने भारतीय उद्योगांना करसवलती देऊन आधुनीक शेती करण्याकरता म्हणून शेतकी व्यवसायांकरिता योग्य किमतीच्या मोबदल्यात जमिनी संपादन करायला लावव्यात, सुपिक जमिनींची नोंद केली जावी आणि अश्या क्षेत्रांवर केवळ शेती करता येण्याची सक्ती करावी. नापीक पडीक जमिनींवर उद्योगधंदे उभारले जावेत. नदी जोड प्रकल्पास गती देऊन चेरापूंजी सारख्या अतिवृष्टी पिडीत भागातील पाणी योग्य ठिकाणी वळवावे. छोटा शेतकरी ह्या संकल्पनेला कायमची तिलांजली द्यावी. ह्यातून शेतमालाचा व्यवसाय नियमीत होईल, मागणी नुसार पिके घेतली जातील, सध्याच्या शेतकर्‍यांना अनुभवानुसार नोकर्‍या मिळतील, नेमक्या उत्पन्न स्त्रोत सुरू होउन त्यांच्या आयुष्यात आर्थीक स्थैर येईल.

बन्स रोड की निलोफर

2008-03-02T20:42:00.000-08:00

भारतातील छोट्या पडद्यावरील "के-सिरियल्स" जेव्हा पाकिस्थानात पोचल्या, लोकप्रिय झाल्या नव्हे त्यांनी भारतीयांइतकंच पाकिस्थान्यांना वेड लावलं. त्याबरोबर तेथे सांस्कृतीक आक्रमणाची ओरड सुरू झाली. पाठोपाठ तेथील प्रसार माध्यमांतून झालेल्या चर्चा, विचारमंथनानंतर; 'बन्स रोड की निलोफर' ह्या धारावाहीकाला जन्म देण्याचे लेखक / पटकथा लेखक फसीह बारी खान आणि दिग्दर्शक एस्. मजहर खान ह्यांनी ठरवले असावे असे हे धारावाहीक पाहातांना वाटत रहाते.
कराचीतल्या कुठल्याश्या बन्सरोडवरच्या एका घरात निलोफर ही धारावाहीकेची नायिका रहाते. मॅट्रीकच्या परीक्षेत २-४ वेळा नापास झालेली, ८-१० भावंडाच्या गोतावळ्यात सगळ्यात मोठी, स्वप्नाळू, निलोफर भारतीय चित्रपट व रुपेरी पडद्यावरील मालिकांची फॅन आहे. शाहरूख आणि प्रितीची विर-झारा ची जोडी तिच्यासाठी ड्रिमकपल आहे. स्टार टि.व्ही. ला ती सितारें वाला चॅनल म्हणते. इस्लामी संस्कृतितील घुसमटीत रहाणारी निलोफर स्वत: ला कुमकुम किंवा सास भी कभी बघतांना त्यातल्या नायिकांत शोधत असते. त्यांच्या प्रत्येक दृश्यांतील साड्या, दागिने, मोठ्ठाली घरे, गाड्या, करोडोंचे व्यवहार आणि त्याच्या गप्पा हे तिच्या करता डोळे विस्फारून बघायचे, चर्चेचे आणि चिंतनाचे विषय आहेत.
हामीद हा निलोफरच्या गल्लीत रहाणारा केबल ऑपरेटर आहे. केबलच्या दुरुस्तीकरतां म्हणून हामीदच निलोफरच्या घरी येणं जाणं आहे. निलोफरला हामीद आवडतो, हामीदच्या गालावर पडणार्‍या खळ्यांमुळे निलोफर हामीद मधे शाहरूखला शोधते. येताजाता काही विषय काढून ती त्याच्याशी बोलायचा प्रयत्न करत असते. हामीदही तिला माफक प्रतिसाद देतो. निलोफर पेक्षा १०-१२ वर्षांनी मोठी, तिच्या घरासमोर रहाणारी, अविवाहीत, जरा फटाकड्या स्वभावाची फाकरा निलोफरची 'राझदार' आहे. निलोफर कडून तिची सारी गुपिते जाणून घेणारी फाकरा स्वत: बद्दल मात्र निलोफरशी हातचं राखून बोलते. फाकराचं एका विवाहीत काही बच्चोंका बाप असणार्‍या प्रौढाशी सूत जुळलेलं आहे. ती त्याच्या बरोबर बाहेर लपून छपून फिरायला जाते, मौजमजा करते इतकीच माहिती निलोफरला आहे, तो म्हातारा कोण, कुठे रहातो, फाकराशी तो लग्न करेल काय वैगेरे बद्दल निलोफरला थोडं कुतूहल आहे परंतू चौकशी करण्यापेक्षा स्वतःच सगळं सांगण्याचाच तिचा पिंड आहे.
निलोफर आणि हामीद मधे प्रेमपत्रांची देवाण-घेवाण सुरू आहे. निलोफर आपल्यांच स्वप्नांत दंग आहे. हामीद प्रकरणांमुळे तिचं सितारेंवाल्या चॅनलच वेड कमी झालं आहे. फाकराच्या मदतीने निलोफर हामीदची फाकराच्या घरी व बागेंत भेट घेते. बागेत काही प्रेमाच्या गप्पा करण्यापेक्षा हामीद कडून कोल्ड्रींक्स बर्गरची भूक शमवून घेते. हामीद निलोफरला पळून जाऊन लग्न करण्याविषयी बोलतो, पण निलोफर ते फार गांभीर्यानी घेत नाही.
एके दिवशी आपापल्या घरांच्या खिडक्यातून ते दोघे नैनमटक्का करतांना निलोफरचा बाप तिला पाहातो आणि तिचं बिंग फुटतं. भेटी-गाठी बंद होतात, पण चिठ्ठीला दगड बांधून एकमेकांकडे फेकून आपल्या भावना पोचवण्याचे प्रयत्न दोघे करत रहातात. एके दिवशी निलोफरशी जिन्याजवळच्या व्हरांड्यातून बोलण्याचा प्रयत्न करणारा हामीद पकडला जातो. तो निलोफरच्या बापाला निलोफरशी लग्न करण्याची ऑफर देतो जी निलोफरचा बाप झिडकारतो. आता, फाकराच्या मदतीनं पत्रव्यवहार सुरू रहातो. इकडे निलोफरचे अम्मा-अब्बा तिचा निकाह नात्यांत कोणाशी ठरवायचा प्रयत्न करतात. निलोफरला हामीदनी पळून जाऊन लग्न करण्याविषयी विचारलेलं असतं ते आठवतं. निलोफरच्या लग्नासाठी म्हणून केलेले दागिने घेऊन निलोफर पळून जायची हिंम्मत करते खरी पण हामीदच्या घरी पोचल्यावर तिला दोन धक्के बसतात... ते कोणते? हामीद आणि निलोफरचं शेवटी लग्न होतं का? तिच्या हिंदी मालिकांच्या वेडाच काय होत? फाकराशी तिचा म्हातारा आशिक लग्न करतो का? वैगेरे प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यांत रस असल्यास हे २-३ तासांचे नाटक पाहून मिळवा.
हामीदची भूमिका केलेला अभिनेता सोडल्यास ह्यातील एकही कलाकार माझ्या ओळखीचा नाही. परंतू निलोफर, फाकरा, हामीद व इतर कलाकार आपापल्या जागी फिट बसतात. पात्रांचे एकमेकांशी ओरडून बोलणे, शिव्या ह्यामूळे नाटक जरा लाऊड वाटतं पण स्थानीक संस्कृतीनुसार लोक असं एकमेकांशी बोलत असावेत? म्हणून त्या कडे दूर्लक्ष करता येईल.

भाग १
भाग २
भाग ३